Podjęcie decyzji rozpoczęciu produkcji zwierzęcej w warunkach chowu ekologicznego wymaga zapoznania się z wymogami dotyczącymi dobrostanu zwierząt, sposobu ich utrzymania i żywienia oraz środków produkcji, które można wykorzystywać w produkcji ekologicznej, a których stosowanie jest kategorycznie zabronione.
Regulują to odpowiedne przepisy Unii Europejskiej takie jak obowiązujące od 1 stycznia 2022 r. w państwach członkowskich Unii Europejskiej nowe rozporządzenie 2018/848 w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i krajowe takie (Ustawa o Rolnictwie Ekologicznym wraz załącznikami) oraz wymagania organizacji certyfikujących. Unijne przepisy określają kryteria produkcji obowiązujące bezpośrednio wszystkich producentów ekologicznych, co zapewnia wspólny standard żywności ekologicznej w UE, niezależnie od kraju jej wytworzenia. Bez uzyskania certyfikatu na ekologiczne produkty pochodzenia zwierzęcego nie ma możliwości traktowania ich jako wyroby rolnictwa ekologicznego.
Okres konwersji w chowie zwierząt
Okres konwersji zwierząt zarejestrowanych w gospodarstwie w dniu zgłoszenia do systemu rolnictwa ekologicznego wynosi 24 miesiące dla wszystkich zwierząt, niezależnie od wieku zwierzęcia. Wszystkie zwierzęta urodzone w gospodarstwie mają status taki, jak to gospodarstwo. W przypadku zwierząt konwencjonalnych wprowadzanych do gospodarstwa ekologicznego lub w okresie konwersji, okres konwersji tych zwierząt wynosi:
- 12 miesięcy – w przypadku bydła i koniowatych przeznaczonych do produkcji mięsa, a w każdym przypadku nie mniej niż trzy czwarte ich życia;
- 6 miesięcy – w przypadku owiec, kóz i świń oraz zwierząt przeznaczonych do produkcji mleka;
- 10 tygodni – w przypadku drobiu przeznaczonego do produkcji mięsa, z wyjątkiem kaczek rasy pekin, wprowadzonego w wieku poniżej trzech dni;
- 7 tygodni – w przypadku kaczek rasy pekin wprowadzonych w wieku poniżej trzech dni;
- 6 tygodni – w przypadku drobiu przeznaczonego do produkcji jaj, wprowadzonego w wieku poniżej trzech dni.
Chów zwierząt
Prowadzenie chowu zwierząt w gospodarstwie bez użytków rolnych jest niedozwolone. Obsada zwierząt nie może wpływać niekorzystnie na środowisko naturalne. Ilość wyprodukowanego w gospodarstwie nawozu naturalnego nie może przekroczyć 170 kg azotu rocznie na 1 hektar użytków rolnych. Zwierzęta należy utrzymywać w taki sposób, aby mogły żyć i rozwijać się w warunkach dostosowanych do ich potrzeb. Muszą zagwarantowanych dostęp do wybiegu umożliwiającemu im swobodne poruszanie się i pastwisk, o ile pozwalają na to warunki. Należy zachować odpowiednią obsadę zwierząt, łatwy dostęp do paszy, wody oraz odpowiednie warunki w budynkach inwentarskich: wentylację, oświetlenie naturalne i higienę.
Żywienie
Żywienie zwierząt powinno opierać się na paszach ekologicznych, ale dopuszcza się stosowanie w żywieniu młodych świń i drobiu białkowych pasz konwencjonalnych w ilości do 5% całkowitej ilości paszy w roku w przeliczeniu na suchą masę.
Profilaktyka i leczenie
Aby skuteczniej zapobiegać chorobom zwierząt, należy odpowiednio dobierać ich rasy i dbać o dobrostan. Jeżeli zwierzę zachoruje lub zrani się, należy podczas leczenia najpierw korzystać z leków roślinnych, homeopatycznych i innych bezpiecznych metod i środków. Gdy okażą się niewystarczająco skuteczne, dopuszcza się zastosowanie leków syntetycznych lub antybiotyków na zalecenie lekarza weterynarii. W ciągu roku dopuszczone są dwie kuracje alopatycznymi weterynaryjnymi produktami leczniczymi, w tym antybiotykami, a w przypadku zwierząt żyjących krócej niż rok – jedna kuracja.
W systemie rolnictwa ekologicznego produkcja zwierzęca musi być bezpośrednio powiązana z wykorzystaniem użytków rolnych (czyli „nie ma produkcji zwierzęcej bez ziemi”). Ta zasada przeciwdziała nadmiernemu obciążeniu gleby i jej skażeniu nawozami pochodzenia zwierzęcego.
Drób
W jednym stadzie (grupie) kur niosek nie może być więcej niż 3000 sztuk. Jednak obowiązujące przepisy dopuszczają w przypadku kur niosek, by w jednym obiekcie drobiarskim znajdowała się większa liczba stad (grup) kur. Warunkiem takiego rozwiązania jest zastosowanie wewnątrz budynku trwałych przegród, np. w postaci siatki od sufitu do podłogi, której zadaniem jest całkowite oddzielenie od siebie poszczególnych stad. Przegrody muszą być wykonane w sposób uniemożliwiający mieszanie się ptaków z różnych stad. Takie samo rozwiązanie musi być również zastosowane na wybiegu.
Pisklęta przeznaczone do odchowu na kury nioski powinny pochodzić z ekologicznej hodowli reprodukcyjnej. W przypadku braku dostępności takich piskląt dopuszcza się, za zgodą Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, wprowadzenie do chowu piskląt nie starszych niż trzydniowe, pochodzących z produkcji konwencjonalnej.
Produkcja mleczna
Wielkość stada nie powinna przekraczać liczby zwierząt, które łącznie, w przeliczeniu na DJP, dostarczają więcej niż 170 kg N/ha/rok, co wynika z dyrektywy azotanowej obowiązującej w całej UE. Ilość azotu zawarta w odchodach od 1 osobnika (średnia do przeliczeń):
- Cielęta tuczne i inne zwierzęta zaliczane do bydła w wieku poniżej jednego roku 34kg N/rok
- Osobniki męskie zwierząt zaliczanych do bydła w wieku powyżej dwóch lat 85kg N/rok
- Osobniki żeńskie i męskie zaliczane do bydła w wieku od jednego roku do dwóch lat 51,5kg N/rok
- Jałówki hodowlane, jałówki opasowe 68kg N/rok
- Krowy mleczne i wycofane ze stada krowy mleczne 85kg N/rok
- Inne krowy 68kg N/rok
Budynki inwentarskie i wybiegi
Niezbędne inwestycje dotyczą przede wszystkim zapewnienia krowom mlecznym dostępu do wybiegu, zwłaszcza gdy stoją w oborze na uwięzi. Stanowiska uwięziowe dopuszcza się jedynie w małych gospodarstwach, do 50 dorosłych zwierząt. Jednak podstawą chowu ekologicznego jest utrzymywanie bydła w budynkach wolnostanowiskowych z dostępem do wybiegu i pastwiska, gdyż zwierzęta powinny mieć zapewnioną możliwość codziennego przebywania na otwartej przestrzeni.
Wielkość stanowisk i wybiegów dla bydła
Obornik pochodzący od zwierząt utrzymywanych w gospodarstwie należy przechowywać w odpowiednio dostosowanych do tego celu szczelnych urządzeniach. Dotyczy to także gnojowicy z obór, w których – poza litym podłożem legowisk (wymóg w rolnictwie ekologicznym) – pozostała część stanowisk ma konstrukcję rusztową. Zestaw dozwolonych środków do czyszczenia i dezynfekcji pomieszczeń oraz urządzeń inwentarskich jest ograniczony urzędowym wykazem (załącznik IV rozporządzenia 2021/1165). Są to głównie środki oparte na składnikach takich jak: mydło potasowe i sodowe, woda i para wodna, mleko wapienne, wapno i wapno palone, potaż, nadtlenek wodoru (woda utleniona), naturalne olejki roślinne, kwas cytrynowy, nadoctowy, mrówkowy, mlekowy oraz alkohol i formaldehyd. Dotyczy to także środków myjących i dezynfekujących do dojarek i urządzeń mleczarskich.
Jaka krowa?
Bardzo ważnym elementem w produkcji mleka ekologicznego jest dobór zwierząt w stadzie. Ich potencjał produkcyjny musi być odpowiedni do jakości bazy paszowej w gospodarstwie. Zła pasza lub jej niedobór niekorzystnie oddziałuje na zdrowie krów, powodując spadek efektywności produkcji. Najlepsze krowy charakteryzują się dużą liczbą wycieleń, wysoką wydajnością mleczną, dobrą płodnością mierzoną liczbą inseminacji na jedno skuteczne zacielenie i krótkim okresem międzywycieleniowym. W chowie ekologicznym najlepiej sprawdzają się krowy ras rodzimych (polska czerwona, nizinna czarno-biała) albo dwustronnie użytkowych (rasa simentalska).
Wprowadzanie zwierząt do stada ekologicznego
Do stada ekologicznego można oczywiście dołączać zwierzęta z innych certyfikowanych gospodarstw ekologicznych w celu zwiększenia produkcji i/lub odnowienia stada. Wyłącznie do celów rozrodu (remont stada) można wprowadzić do stada ekologicznego samce oraz samice nieródki pochodzące z gospodarstw konwencjonalnych. Samce w liczbie uzasadnionej wielkością stada, a samice nieródki w liczbie do 10% stanu posiadanych krów. W przypadku zakładania nowego stada można je utworzyć z cieląt poniżej szóstego miesiąca życia, o ile po odsadzeniu były utrzymywane zgodnie z zasadami chowu ekologicznego. Udział zakupionych zwierząt konwencjonalnych może być zwiększony do 40% w sytuacjach, gdy gospodarstwo ulega znacznemu powiększeniu, następuje zmiana rasy hodowanych zwierząt, gospodarstwo rozwija nową specjalizację w chowie zwierząt lub kiedy do stada wprowadza się zwierzęta ras zagrożonych wyginięciem. W takich przypadkach konieczne jest wnioskowanie o zgodę WIJHARS. W przypadku bydła przeznaczonego do produkcji mięsnej zwierzęta wprowadzone do gospodarstwa ekologicznego jako konwencjonalne i produkty od nich pochodzące mogą być sprzedawane jako ekologiczne, jeśli zwierzęta te były utrzymywane w gospodarstwie ekologicznym przez co najmniej 12 miesięcy, lecz nie mniej niż trzy czwarte ich życia. Mleko od samic zakupionych jako nieródki uzyskuje status ekologiczny po sześciu miesiącach chowu tych sztuk w gospodarstwie ekologicznym. Rezygnacja z certyfikatu ekologicznego i powrót do konwencjonalnej produkcji mleka powoduje, że krowy tracą na zawsze swój status ekologiczny. Ponowny powrót do ekologicznej produkcji mleka z tym samym stadem nie jest możliwy. Wszystkie zwierzęta urodzone w gospodarstwie ekologicznym, także te od matek objętych okresem konwersji, otrzymują status zwierząt ekologicznych.
Żywienie
Chów zwierząt roślinożernych opiera się na pełnym wykorzystaniu pastwisk. Co najmniej 60% suchej masy dziennej dawki pokarmowej powinna stanowić pasza objętościowa, zielonka, susz paszowy lub kiszonka. Odsetek ten został zwiększony do 70% od dnia 1 stycznia 2024 r. Dozwolony jest zakup pasz z gospodarstw ekologicznych lub z certyfikowanych ekologicznych wytwórni pasz. Pasze treściwe to najczęściej zboża wyprodukowane we własnym gospodarstwie oraz nasiona i wytłoki z ekologicznych roślin oleistych. Jako dodatkowe źródło białka wykorzystuje się nasiona roślin strączkowych i produkty uboczne z ich przetwarzania. Podstawowym elementem żywienia krów w gospodarstwie ekologicznym pozostają pasze zielone i objętościowe w postaci siana i sianokiszonek (lucerna, susz z lucerny, koniczyna, susz z koniczyny, trawy, siano, susz z traw, słoma zbóż, warzywa korzeniowe). Źródłem energii może być na przykład ekologiczna, a w razie jej niedostępności – nie ekologiczna melasa.
W żywieniu cieląt można stosować mleko i certyfikowane ekologiczne produkty mleczne (mleko w proszku, mleko odtłuszczone). Preparaty mlekozastępcze nie są dozwolone. Składniki mineralne w dawce pokarmowej zwierząt uzupełnia się przez podawanie lizawek bądź mieszanek mineralnych, których składnikami mogą być nierafinowana sól morska, sól kamienna, siarczan sodowy, węglan sodowy, dwuwęglan sodu, chlorek sodu, osady z koralowców i alg, skorupy zwierząt wodnych, węglan wapnia, mleczan wapnia i inne związki mineralne występujące w środowisku naturalnym. Wykaz substancji żywieniowych dopuszczonych do stosowania w rolnictwie ekologicznym zawiera załącznik III do rozporządzenia 2021/1165.
Opieka zdrowotna
Do działań profilaktycznych zalicza się stosowanie praktyk gospodarskich odpowiednich do wymagań każdego gatunku, silnie wzmacniających odporność na choroby i zapobiegających infekcjom takich jak: stosowanie wysokiej jakości pasz wraz z zapewnianiem regularnego ruchu i dostępu do pastwiska, co wzmacnia naturalną obronę immunologiczną zwierząt. Zastosowanie syntetycznych alopatycznych leków weterynaryjnych i antybiotyków jest dopuszczalne, gdy chodzi o ratowanie życia zwierzęcia. Wymaga to jednak decyzji lekarza weterynarii. W każdym przypadku wymagana jest szczegółowa diagnoza oraz wskazanie produktu leczniczego, łącznie z dawkowaniem, metodą podawania, czasem trwania kuracji i prawnie obowiązującym okresem karencji. Leczone zwierzęta gospodarskie należy wyraźnie oznakować.
Każde zastosowanie leków w terapii wiąże się z dwukrotnym przedłużeniem okresu karencji w porównaniu z podobną terapią w stadzie konwencjonalnym. W okresie karencji produkty pochodzące od leczonych zwierząt nie mogą być wprowadzane do obrotu jako ekologiczne.
Chów świń
Ekologiczny chów trzody chlewnej jest jednym z trudniejszych kierunków produkcji w rolnictwie ekologicznym. Świnie trzeba lubić, by sprostać wymogom chowu ekologicznego oraz zapewnić stadu warunki dobrostanu w kontekście obostrzeń wynikających z wciąż trwającej epidemii ASF.
Dobrostan w chowie świń
Chów w warunkach zgodnych z naturalnymi potrzebami gatunku pokazuje, że świnie to zwierzęta czyste, o instynkcie opieki nad potomstwem i „rodzinne”. W chowie świń należy minimalizować zagrożenia zdrowotne, czyli stworzyć warunki utrzymania odpowiadające ich potrzebom i instynktom. W zależności od lokalizacji przestrzennej wyróżnia się chów w budynkach inwentarskich z wybiegami, chów „budkowy” i pastwiskowy. Można prowadzić chów w grupach wiekowo-wagowych lub chów rodzinny. W praktyce zwykle stosuje się systemy mieszane, np. chów tuczników we wspólnych grupach wiekowo-wagowych w budynkach inwentarskich przy pastwiskowym utrzymaniu loch. Najczęściej utrzymuje się świnie w budynkach na płytkiej ściółce z oddzielnymi pomieszczeniami dla macior z prosiętami, dla warchlaków, loch, a także dla tuczników.
Kluczowa jest opieka nad lochami wysoko prośnymi, a następnie nadzór nad porodem i odchowem prosiąt do ich odsadzenia. Pomieszczenia dla loch wysoko prośnych i loch z prosiętami powinny być suche, ciepłe i zabezpieczone przed przeciągami. Ważna jest łatwość utrzymania czystości i szybkiej wymiany ściółki, więc sprawdza się chów na płytkiej ściółce. Kojce dla loch z prosiętami muszą mieć powierzchnię nie mniejszą niż 7,5 m², by zapewnić losze swobodę ruchu. Możliwe jest połączenie kojca lochy z boksem dla prosiąt, co zabezpiecza młode przed przygnieceniem, obniża koszty ogrzewania (nie trzeba ogrzewać całego pomieszczenia) i chroni przed przeciągami. Kojce dla odsadzonych prosiąt i warchlaków (o masie 10–30 kg) powinny mieć powierzchnię minimum 0,6 m² dla każdego zwierzęcia. Młode świnie są bardzo aktywne, bawią się i biegają, więc należy stworzyć im odpowiednie do tego warunki. Zalecane jest wyposażenie kojców w gumowe zabawki, piłki, wiszące opony (wystarczająco trwałe, by nie zostały porozrywane i połknięte). Zabawa, dużo miejsca w kojcach oraz dobry mikroklimat pomieszczeń zmniejszają ryzyko agresji, np. ogryzania uszu i ogonów.
Na pomieszczenia do tuczu na głębokiej ściółce dobrze nadają się adaptowane stodoły lub drewniane wiaty odpowiednio przystosowane. Jeśli świnie przebywają w kojcach o odpowiedniej powierzchni (minimum 1,3 m²/szt. w przypadku świń o masie ciała 85–110 kg, a 1,5 m²/szt. w przypadku świń o masie ciała ponad 110 kg), to same wyznaczają sobie miejsce na odchody w rogu kojca. Świnie dobrze znoszą niskie temperatury, o ile nie są narażone na przeciągi, dlatego należy uszczelnić ściany wiat do 1,5–1,7 m ponad poziom ściółki. Doświetlenie światłem naturalnym zapewnia na przykład montaż świetlików dachowych.
Świniom należy zapewnić wybiegi, a chociaż ich powierzchnia nie musi być duża (dla tuczników min. 1 m²/szt. w przypadku świń o masie ciała 85–110 kg, a 1,2 m²/szt. w przypadku świń o masie ciała ponad 110 kg), to ich rola jest znacząca. Dzięki wybiegom świnie mają możliwość rycia, kopania w piasku i błocie (to ich naturalny sposób czyszczenia skóry), mają dostęp do naturalnego światła słonecznego i powietrza. Na wybiegach należy zapewnić zacienienie, co uchroni świnie przed poparzeniami skóry w okresie upałów.
Chów pastwiskowy i bioasekuracja
Prowadzenie chowu świń wiąże się z zachowaniem zasad tzw. bioasekuracji, przy czym najmniej uciążliwy jest obowiązek wyłożenia na stałe mat dezynfekcyjnych przed wejściami do budynku inwentarskiego i we wjeździe do gospodarstwa. Prawdziwe wyzwanie stanowi zapewnienie świniom dostępu do wybiegów, a także chów pastwiskowy.
Chów pastwiskowy prowadzony jest na dużą skalę w kilku krajach Europy, sprawdzał się również w polskich gospodarstwach ekologicznych. Daje on możliwość zwiększenia skali produkcji bez konieczności rozbudowy lub budowy nowych budynków inwentarskich. Porody i odchów prosiąt, a nawet tucz do wagi ubojowej można prowadzić na pastwiskach (tucz w budynkach prowadzi się jedynie zimą – przez około cztery miesiące). Budki ustawia się na pastwiskach ogrodzonych siatką elektryczną lub siatką leśną, zapewniając około 300 m2 pastwiska na jedną lochę. W chlewni następuje inseminacja bądź krycie metodą naturalną, a prośne lochy wypuszcza się na pastwisko. Raz w roku prowadzi się odrobaczanie stada podstawowego, zgodnie z zaleceniami weterynarza, przed wiosennym wypasem. Zwierzęta w chowie pastwiskowym zachowują bardzo dobrą zdrowotność. Ewentualne leczenie prowadzi się pod nadzorem lekarza weterynarii, przy zachowaniu podwójnego okresu karencji w przypadku terapii lekami alopatycznymi. Do głównych wad chowu pastwiskowego należy niemożność kontynuowania wypasu w zimie, do zalet – dobre wyniki w odchowie prosiąt na tańszych paszach. Bardzo ważną korzyścią z chowu pastwiskowego jest wzrost plonów zbóż uprawianych na polu po wypasie (nie ma perzu, a pole nawożone było naturalnie).
Żywienie świń
Najbardziej rozpowszechniony jest tradycyjny system żywienia, polegający na podawaniu śrut zbożowych z dodatkiem śrut z roślin strączkowych oraz pasz objętościowych. Żywienie loch może być ekstensywne, z wykorzystaniem wypasu na pastwiskach i zielonek, uzupełnionych paszą treściwą. Podobny sposób żywienia można zastosować do tuczników w końcowym okresie tuczu.
Natomiast w żywieniu prosiąt i warchlaków pasze muszą być bardziej skoncentrowane, o dobrej jakości. Bardzo ważne jest pokrycie zapotrzebowania świń na związki mineralne, co można uzyskać, stosując certyfikowane premiksy jako źródło mikro- i makroelementów oraz witamin. Można użyć koncentratów dostarczających białka o odpowiednim składzie, uzupełniając w ten sposób własne surowce paszowe (zazwyczaj zboża). Na rynku dostępne są również certyfikowane, ekologiczne pasze pełnoporcjowe dla poszczególnych grup świń.
Zastosowanie w żywieniu ekologicznym pasz pełnoporcjowych eliminuje problemy ze złym zbilansowaniem dawki pokarmowej.
Okres konwersji
W ekologicznym chowie trzody chlewnej obowiązuje wymóg konwersji produkcji zwierzęcej, który wynosi dwa lata. Po tym okresie same zwierzęta, jak i pochodzące od nich produkty mogą być wprowadzane do obrotu oznakowane jako „produkt rolnictwa ekologicznego”. Natomiast w całym okresie konwersji zarówno zwierzęta, jak i ich produkty mają konwencjonalny status handlowy. Gospodarstwa ekologiczne mogą nabywać świnie z innych gospodarstw ekologicznych bez ograniczeń na cele odchowu, tuczu oraz remontu stada.
Wprowadzanie świń konwencjonalnych do stada ekologicznego jest dozwolone tylko w celach hodowlanych (planowanie rozrodu) przy zachowaniu następujących warunków i ograniczeń:
- zakładanie stada podstawowego – możliwy zakup prosiąt do 35 kg żywej wagi;
- odnawianie (remont) stada – możliwy zakup zwierząt w ograniczonej liczbie i wieku: dorosłe samice nieródki – w liczbie do 20% istniejącego stada trzody w skali roku, samce – bez ograniczeń wiekowych i ilościowych, ale w liczbie uzasadnionej skalą hodowli;
- powiększenie gospodarstwa, zmiana rasy, nowa specjalizacja chowu, rasy zagrożone wyginięciem – możliwy zakup zwierząt w ograniczonej liczbie i wieku, po uzyskaniu zgody WIJHARS.
Okres konwersji, czyli chowu i żywienia w gospodarstwie ekologicznym świń konwencjonalnych, by móc sprzedawać je i ich produkty jako ekologiczne, wynosi sześć miesięcy. Wszystkie prosięta urodzone w gospodarstwie ekologicznym, niezależnie od statusu lochy – uzyskują status ekologiczny.
Wybór rasy świń zależy od intensywności tuczu, ale też od oczekiwań rynku zbytu. Rasy zachowawcze charakteryzują się specjalnymi walorami i przydatnością ich mięsa do różnych kierunków przetwórstwa, ale też zwykle są mniej plenne i mają gorsze przyrosty (większe koszty produkcji). Podejmowanie się ich chowu wymaga wcześniejszego zapewniania sobie zbytu po cenie zapewniającej jego opłacalność.
Autor: T. Sakowski
