Rolnictwo ekologiczne jest obecnie ugruntowanym systemem rolniczym praktykowanym w 188 krajach na całym świecie. Do 2022 r. ponad 96 milionów hektarów ziemi było zarządzanych ekologicznie przez co najmniej 4,5 miliona rolników. Sektor ekologicznej żywności i napojów również odnotował znaczną ekspansję, a globalna sprzedaż osiągnęła prawie 135 miliardów euro. Wzrost ten jest napędzany przez rosnące uznanie rolnictwa ekologicznego (OA) jako rozwiązania dla wyzwań środowiskowych, takich jak degradacja gleby, zanieczyszczenie wody, utrata różnorodności biologicznej i zmiany klimatu. Rolnictwo ekologiczne eliminuje syntetyczne pestycydy i nawozy, promuje zdrowie gleby i zwiększa bioróżnorodność, co czyni je kluczowym podejściem do zrównoważonej produkcji żywności.
Znaczenie rolnictwa ekologicznego wykracza poza korzyści dla środowiska – jest ono głęboko związane ze zdrowiem ludzkim, bezpieczeństwem żywnościowym i etycznymi praktykami rolniczymi. W przeciwieństwie do rolnictwa konwencjonalnego, które często opiera się na nawozach chemicznych i pestycydach, które mogą zanieczyszczać wodę i glebę, rolnictwo ekologiczne koncentruje się na naturalnych cyklach i równowadze ekologicznej. Konsumenci dbający o zdrowie coraz częściej wybierają produkty ekologiczne ze względu na mniejszą ilość pozostałości pestycydów, wyższą zawartość składników odżywczych i postrzegane korzyści dla ogólnego samopoczucia. Ponadto rolnictwo ekologiczne przestrzega surowych standardów dobrostanu zwierząt, zapewniając, że zwierzęta gospodarskie są hodowane w humanitarnych warunkach z dostępem do otwartych przestrzeni i naturalnej diety.
Historycznie rzecz biorąc, rolnictwo ekologiczne jest zakorzenione w tradycyjnych metodach rolniczych, które były praktykowane przez tysiące lat przed pojawieniem się syntetycznych chemikaliów w XX wieku. Starożytne cywilizacje polegały na płodozmianie, kompostowaniu i naturalnym zwalczaniu szkodników w celu utrzymania żyzności gleby i ochrony upraw przed chorobami. Jednak wraz z rewolucją przemysłową i pojawieniem się nawozów chemicznych na początku XX wieku, konwencjonalne rolnictwo przesunęło się w kierunku intensywnych systemów monokulturowych, które przedkładały wysokie plony nad długoterminowy zrównoważony rozwój. Takie podejście doprowadziło do zwiększonej erozji gleby, utraty bioróżnorodności i zanieczyszczenia źródeł wody.
Nowoczesny ruch rolnictwa ekologicznego pojawił się w odpowiedzi na te obawy dotyczące środowiska. W latach dwudziestych XX wieku rolnictwo biodynamiczne, którego pionierem był Rudolf Steiner, podkreślało wzajemne powiązania gleby, roślin i zwierząt. W latach 40. Sir Albert Howard, często uważany za ojca rolnictwa ekologicznego, promował kompostowanie i praktyki żyzności gleby oparte na tradycyjnych indyjskich metodach uprawy. Mniej więcej w tym samym czasie Lady Eve Balfour w Wielkiej Brytanii rozpoczęła eksperyment Haughley, jedno z pierwszych badań na dużą skalę porównujących rolnictwo ekologiczne i konwencjonalne. Jej odkrycia, opublikowane w The Living Soil (1943), położyły podwaliny pod rolnictwo ekologiczne jako naukowo opłacalną alternatywę dla rolnictwa intensywnie wykorzystującego środki chemiczne.
W latach 70. rosnąca świadomość ekologiczna i obawy społeczeństwa o bezpieczeństwo żywności doprowadziły do powstania organizacji takich jak IFOAM (Międzynarodowa Federacja Ruchów Rolnictwa Ekologicznego), które ustanowiły globalne standardy certyfikacji ekologicznej. W Unii Europejskiej oficjalne przepisy dotyczące rolnictwa ekologicznego zostały wprowadzone w 1991 r., a w 2022 r. weszło w życie rozporządzenie (UE) 2018/848, które jeszcze bardziej wzmocniło normy ekologiczne.
Obecnie rolnictwo ekologiczne nadal rozwija się na całym świecie, wspierane przez politykę rządową, popyt konsumentów i inicjatywy na rzecz zrównoważonego rozwoju. Nie jest to jedynie alternatywa dla rolnictwa przemysłowego, ale konieczna zmiana w kierunku bardziej odpornego, przyjaznego dla klimatu systemu żywnościowego, który priorytetowo traktuje zdrowie gleby, różnorodność biologiczną i etyczną produkcję żywności. W miarę nasilania się globalnych wyzwań, takich jak zmiany klimatu i bezpieczeństwo żywnościowe, rolnictwo ekologiczne pozostaje jednym z najskuteczniejszych rozwiązań zapewniających zdrową planetę i zrównoważoną przyszłość.
Rolnictwo ekologiczne w Unii Europejskiej
Unia Europejska od dawna wspiera rolnictwo ekologiczne poprzez regulacje i ramy polityczne mające na celu zapewnienie jakości żywności, ochrony środowiska i uczciwych warunków rynkowych. Pierwsze unijne przepisy dotyczące rolnictwa ekologicznego zostały wprowadzone w 1991 r. i od tego czasu znacznie ewoluowały. Najbardziej kompleksowa aktualizacja nastąpiła wraz z rozporządzeniem (UE) 2018/848, które weszło w życie 1 stycznia 2022 roku. Rozporządzenie to ustanawia bardziej rygorystyczne i przejrzyste zasady produkcji ekologicznej, przetwarzania, certyfikacji i znakowania. Ma ono na celu harmonizację norm ekologicznych w państwach członkowskich UE, ułatwiając rolnikom i producentom wejście do sektora ekologicznego przy jednoczesnym zapewnieniu zaufania konsumentów. Rozporządzenie obejmuje również nowe środki dotyczące importowanych produktów ekologicznych, zapewniając, że spełniają one te same wysokie standardy UE.
Do 2022 r. powierzchnia ekologicznych użytków rolnych w UE osiągnęła 16,9 mln hektarów, co stanowi 10,4% całkowitej powierzchni gruntów rolnych. Pomimo wyzwań, takich jak inflacja i niepewność gospodarcza, popyt konsumentów na żywność ekologiczną pozostaje silny. Rok 2022 przyniósł jednak pierwszy odnotowany spadek sprzedaży detalicznej produktów ekologicznych ze względu na rosnące koszty i presję gospodarczą w następstwie wojny na Ukrainie. Niemniej jednak kraje takie jak Dania, Austria i Szwajcaria nadal przodują w konsumpcji ekologicznej, odzwierciedlając głęboko zakorzenione preferencje kulturowe dotyczące zrównoważonych wyborów żywności.
UE odegrała również znaczącą rolę w globalnym handlu ekologicznym, importując duże ilości ekologicznych bananów, soi i makuchów. Rolnictwo ekologiczne to jednak nie tylko trendy rynkowe – ma ono kluczowe znaczenie dla szerszych strategii UE w zakresie ochrony środowiska i bezpieczeństwa żywnościowego. Rozporządzenie (UE) 2018/848, które weszło w życie w 2022 r., wzmocniło wysokie standardy produkcji ekologicznej i handlu ekologicznego, zapewniając zgodność rolnictwa ekologicznego z ochroną różnorodności biologicznej i zrównoważonym zarządzaniem gruntami.
Patrząc w przyszłość, strategia „od pola do stołu” wyznacza ambitne cele, dążąc do zwiększenia powierzchni ekologicznych użytków rolnych do 25% całkowitej powierzchni gruntów rolnych do 2030 roku. Osiągnięcie tego celu będzie wymagało nie tylko ciągłego wsparcia politycznego, ale także zwiększonego zaangażowania konsumentów i inwestycji w zrównoważone techniki rolnicze. Chociaż wyzwania pozostają, rolnictwo ekologiczne okazało się czymś więcej niż tylko alternatywą – jest to niezbędna zmiana w kierunku bardziej odpornego, odpowiedzialnego za środowisko systemu żywnościowego. Wraz z rosnącą świadomością, postępem naukowym i wsparciem instytucjonalnym, rolnictwo ekologiczne w UE jest gotowe do dalszego rozwoju, zapewniając zdrowsze systemy żywnościowe i lepszą przyszłość dla naszej planety.
Historia i rozwój rolnictwa ekologicznego w Polsce
Rolnictwo ekologiczne w Polsce ma głębokie korzenie historyczne, choć jego formalny rozwój jako zorganizowanego ruchu nastąpił stosunkowo niedawno. Podczas gdy zasady rolnictwa ekologicznego są zgodne z tradycyjnymi metodami uprawy, które w naturalny sposób były wolne od syntetycznych środków produkcji, zorganizowana zmiana w kierunku rolnictwa ekologicznego w Polsce rozpoczęła się na początku XX wieku, w dużej mierze pod wpływem globalnych ruchów opowiadających się za zrównoważonymi praktykami rolniczymi.
Pierwsza znana inicjatywa rolnictwa ekologicznego w Polsce sięga lat 30. ubiegłego wieku. Hrabia Stanisław Karłowski był kluczowym pionierem, zakładając biodynamiczne gospodarstwo na Śląsku w latach 1931-1941. Zainspirowany zasadami Rudolfa Steinera, Karłowski przekształcił całą swoją posiadłość (1724 hektary) w metody biodynamiczne, osiągając wysokie plony i obniżając koszty. Odegrał kluczową rolę w promowaniu rolnictwa ekologicznego w Polsce, organizując warsztaty, tłumacząc materiały edukacyjne i budując sieć podobnie myślących rolników. Jednak wybuch II wojny światowej i egzekucja Karłowskiego podczas okupacji niemieckiej zatrzymały ten postęp, a jego pionierskie wysiłki zostały w dużej mierze zapomniane w okresie powojennym.
Rolnictwo ekologiczne w Polsce odrodziło się po cichu w latach 60. ubiegłego wieku. Julian Osetek, chemik, zaczął stosować metody biodynamiczne w swoim 3-hektarowym gospodarstwie w Nakle. Jego praca pozostawała stosunkowo nieznana aż do 1981 roku, kiedy to wygłosił wykład na SGGW w Warszawie, wzbudzając zainteresowanie wśród studentów, nauczycieli akademickich i naukowców. W latach 80. aktywnie promował metody biodynamiczne, prowadził wykłady i dystrybuował preparaty biodynamiczne, odgrywając kluczową rolę w odrodzeniu rolnictwa ekologicznego.
Równolegle, profesor Mieczysław Górny, ekolog gleby, stał się wiodącym orędownikiem rolnictwa ekologicznego wśród polskich rolników i naukowców. Jego praca zapewniła podstawy naukowe dla rolnictwa ekologicznego, dodatkowo zachęcając do jego przyjęcia.
Zmiany polityczne i gospodarcze pod koniec lat 80. i na początku lat 90. umożliwiły bardziej otwarty rozwój rolnictwa ekologicznego w Polsce. Okres ten charakteryzował się kilkoma kluczowymi wydarzeniami:
- 1986-1987 – Pierwsza grupa polskich rolników oficjalnie przeszła na metody rolnictwa ekologicznego.
- 1989 – Powstanie EKOLANDU, pierwszego polskiego stowarzyszenia producentów żywności ekologicznej.
- 1990 – EKOLAND wydał 27 certyfikatów dla gospodarstw ekologicznych, a następnie stał się pełnoprawnym członkiem Międzynarodowej Federacji Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM).
- 1994 – Wprowadzono pierwsze polskie przepisy dotyczące znakowania żywności ekologicznej, integrując rolnictwo ekologiczne z krajowymi ramami prawnymi.
Pod koniec lat 90. polski rząd zaczął wspierać finansowo rolnictwo ekologiczne. W 1998 r. wprowadzono dotacje na pokrycie kosztów certyfikacji, a w 1999 r. wdrożono płatności obszarowe. Polityka ta zachęciła większą liczbę rolników do przejścia na produkcję ekologiczną.
Przystąpienie Polski do UE w 2004 r. stanowiło punkt zwrotny dla rolnictwa ekologicznego. Uchwalono nową krajową ustawę o rolnictwie ekologicznym, aby dostosować ją do unijnych przepisów ekologicznych, zapewniając dodatkowe dotacje w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Wprowadzenie zachęt finansowych jeszcze bardziej pobudziło rolnictwo ekologiczne, a w połowie 2000 roku rolnictwo ekologiczne miało solidne podstawy instytucjonalne w Polsce.
Pomimo tych postępów, polski sektor rolnictwa ekologicznego stanął w obliczu wyzwań. Podczas gdy liczba gospodarstw ekologicznych znacznie wzrosła w 2000 roku, w ostatnich latach obserwowano wahania spowodowane presją ekonomiczną, ograniczeniami rynkowymi i wyzwaniami regulacyjnymi. W 2022 r. Polska posiadała 509 286 hektarów ekologicznych użytków rolnych, co stanowiło 3,5% wszystkich gruntów rolnych. Oznaczało to jednak znaczny spadek w porównaniu z poprzednimi latami, podkreślając ciągłe wyzwania związane z utrzymaniem wzrostu sektora.
Rolnictwo ekologiczne w Polsce przeszło niezwykłą transformację od przedwojennych inicjatyw oddolnych do zinstytucjonalizowanego sektora zintegrowanego z polityką rolną UE. Pomimo niepowodzeń, Polska pozostaje ważnym graczem w europejskim rolnictwie ekologicznym. Ciągłe wsparcie polityczne, świadomość konsumentów i inwestycje w badania ekologiczne będą kluczem do zapewnienia długoterminowej stabilności i ekspansji rolnictwa ekologicznego w kraju.
Autorzy: Tatsiana Astraukh, Ewa Rembiałkowska
Źródła:
Świat Rolnictwa Ekologicznego 2024, FIBL
Wykłady Marii Ewy Rembiałkowskiej, SGGW
